Narodni muzej Niš

Arheološka sala

Niš je grad duge i bogate prošlosti. Nalazi se u Niškoj kotlini u kojoj su se ukrštale dve glavne prirodne saobraćajnice starog Balkana. Sa teritorije grada i njegove okoline arheološki nalazi potvrđuju kulturno – istorijski razvoj tokom više hiljada godina. Na nizu lokaliteta posvedočeni su nalazi iz svih epoha praistorije od neolita do mlađeg gvozdenog doba. Dva najznačajnija nalazišta su Bubanj i Velika humska čuka. Naselja na ovim lokalitetima nalaze se na dominantnim uzvišenjima pogodnim za odbranu i osmatranje. Na osnovu rezultata istraživanja i izuzetnog znčaja pronađenih keramičkih nalaza izdvojena je posebna bubanjsko – humska grupa srednjebalkanskog područja.

Najstarije naselje na Bubnju pripada neolitu. U prelaznom periodu od neolita u metalno doba, u eneolitskom sloju, izdvojena su četiri horizonta stanovanja. Najmlađe naselje na Bubnju datovano je u rano bronzano doba (Bubanj III).

Najstarije naselje na Velikoj humskoj čuki nastalo je na prelazu iz neolita u metalno doba i nastavilo je da živi i kroz period bronzanog i gvozdenog doba.

Višeslojno praistorijsko naselje otkriveno je na terenu antičke Medijane. To je glavno nalazište Medijana grupe (Medijana I-III) koja je rasprostranjena u okolini Niša i pripada kraju bronzanog doba i prelaznom periodu u gvozdeno doba.

Rimski i antički grad Naisus nastao je, postojao, opstajao i nestao u zapadnom delu prostorne Niške kotline, nepravilnog elipsastog oblika koja se prostire u pravcu istok – zapad. Široka je 22 a duga oko 44 km, zahvata površinu od oko 630 km2 i jedna je od najmanjih u Južnomoravskom regionu. Kotlina je u dolinskim usecima Nišave, Kutinske reke i Južne Morave u izuzetno povoljnoj vezi sa ostalim kotlinama tog regiona: Belopalanačkom, Zaplanjskom, Leskovačkom i Aleksinačkom.

Kroz te useke i klisure prolazile su antičke saobraćajnice koje, kao i današnje, spajaju Evropu sa Jadranskim, Egejskim i Crnim morem, putevi koji su značajno doprinosili prometu, trgovini, ekonomskim, kulturnim tokovima i svemu drugom neophodnom i važnom za život ljudi i onog i ovog vremena. Nais je zauzimao centralni položaj u rimskoj provinciji Gornjoj Meziji koja se prostirala na terenu koji obuhvata današnju Srbiju.

Poreklo imena grada do sada nije pouzdano utvrđeno. Arheolozi, istoričari i lingvisti ostali su neusaglašeni i podeljeni,predlažući različita rešenja: od toga da je ono keltsko, tračko, ilirsko, preindoevropsko, do toga da je grad dobio ime po reci na kojoj se nalazio.

I kao što svi gradovi sveta i civilizacije imaju, po nepisanim pravilima prirode, svoj početak, život i kraj i Naisus doživljava propast u V  i VI veku naše ere. Taj period je koban kako za stanovnike Balkana tako i za Rimsku imperiju uopšte. Na Balkanskom poluostrvu i u istočnoj Evropi došlo je do velikih socijalnih i etničkih lomova i migracija mnogih naroda i plemena koji ruše odbrambene sisteme na Dunavu i u svojim pljačkaškim pohodima pustoše gradove Ilirika i Trakije. U tim naletima Nais je osvojan u nekoliko navrata. Prvo su ga opseli i opustošili Huni 441. godine, zatim Goti 471, Sloveni 578-579. i, po svojoj prilici, Avari 587. godine. Posle tih razaranja gradsko stanovništvo pobeglo je na jug u utvrđeni Solun. Život u gradu zamro je oko 614. godine naše ere što je i kraj antike u Naisu. Njegovi ostaci nalaze se danas duboko ispod turske tvrđave i savremenog Niša. Srećom, makar posredno, o njegovom socijalnom, duhovnom, istorijskom, kulturnom i ekonomskom životu, možemo delimično suditina osnovu arheološkog materijala predstavljenog na izložbi.

Najstariji novac koji potiče iz Niša i njegove okoline ukazuje na trgovinske veze sa grčkim i rimskim svetom. Od tada, krzo vekove i civilizacije, postojanje novca kao sredstvaza razmenu dobara osvedočeno je na ovom tlu čestim i velikim nalazima. Novac se na području Niša i regiona počeo upotrebljavati u predrimsko doba. Novac iz doba Rimskog carstva pronađen u Naisu i na njegovoj teritoriji veoma je brojan. Nalazi se u sva tri metala: zlatu, srebru i bronzi, i različitih je nominala. Pojedinačni nalazi rimskog carskog novca mogu se hronološki razvrstati od I veka do sredine V veka. U niškom Narodnom muzeju nalazi se nekoliko ostava rimskog srebrnog novca od kojih su najznačajnije dve: ostava denara iz Kamenice i velika ostava antoninijana sa užeg područja grada. Posle podele Rimskog carstva 395. godine na Zapadno i Istočno carstvo kao platežno sredstvo na području Niša služio je novac i jednog i drugog carstva, o čemu svedoči i prisustvo vizantijskog novca iz V-XIII veka.

Kameni spomenici koji se čuvaju u muzeju u Nišu potiču iz antičkog Naisa i sa njegove teritorije (Ravna, G. Matejevac, Nozrina, Osmakovo). Raznorodni su po sadržaju i mogu se podeliti na: zavetne, nadgrobne i građevinske spomenike. Imaju urezan natpis na latinskom jeziku (izuzetak čine votivne ikone i skulpture na kojima je natpis na grčkom jeziku).

Spomenici obuhvataju veoma dug vremenski period od oko šest vekova: od dolaska Rimljana u ove oblasti pred kraj I veka pasve do VI veka. Značaj epigrafskog materijala veoma je veliki za istoriju grada Naisa pošto se nalazi u provinciji Gornjoj Meziji za koju antički pisci ne pokazuju neposredan interes. U tekstovima natpisa sadržani su podaci za proučavanje stanovništva i njegove socijalne strukture, zatim administrativne organizacije grada, boravka vojnih jedinica, verskih prilika u gradu, umetnosti, običaja, jezika i opšte kulture i stepena pismenosti. Pobrojane elemente za izučavanje istorije jednog grada saznajemo kako iz sadržaja natpisa tako i iz oblika spomenika, simbola i ukrasa na njemu.

O doseljavanju Slovena i njihovom razvoju na ovom prostoru vezanom za VI-VII vek nalazimo podatke u vizantijskim izvorima, koji se svode na ratna zbivanja i pohode, da bi se nakon toga tek u XI veku pominjao grad pod imenom NISOS, ne samo kao utvrđen, već i tako razvijen da je u vreme velikog župana Stefana Nemanje (1166-1196) bio jedan od najpoznatijih srpskih gradova sa pretenzijom da postane prestonica srpske države, što potvrđuju izloženi arheološki predmeti.