Medijana

Antičko naselje Medijana nalazi se u centralnom delu Srbije, na udaljenosti od 5 km od grada Niša i predstavlja jedinstven kompleks nastao u vreme Konstantina Velikog (306 – 337) i njegovih sinova. Dugogodišnja arheološka istraživanja ukazuju na postojanje tri osnovne graditeljske faze koje obuhvataju period od kraja III – početka IV veka do polovine V veka. Intenzivan život na Medijani trajao je u u periodu od 337 do 361. godine, u vreme Konstantinovih naslednika Konstansa i Konstancija II, kao i u vreme kratkotrajne vladavine Julijana Apostate. Tokom istraživanja evidentirano je postojanje dvadesetak objekata, od kojih su većim delom istraženi: vila sa peristilom, terme, skladište/vinski podrum, vila s oktogonalnom kulom i velikim salama, dve ranohrišćanske crkve i nekropola. Naselje je uništeno  u provali Huna 441 – 443. godine, a prostor Medijane bio je ponovo naseljen, ali u mnogo manjem obimu tek u srednjem veku.

Medijana je bila carska vila izgrađena i za uživanje i obavljanje državnih poslova, ali i kao poljoprivredno imanje. Na Medijani se sakupljao i dalje distribuirao porez (anonna) u obliku namirnica, za izdržavanje carskog, vojnog i činovničkog aparata. Godine 364. na Medijani su carevi Valens i Valentinijan I podelili carsku pratnju i vojsku. Značaj Medijane može se sagledati kroz rezidencijalnu, administrativnu, ekonomsku i sakralnu funkciju. Rezidencijalni deo čine objekti sa bogato dekorisanim arhitektonskim ukrasima, mozaicima, freskama i skulpturama. Ekonomski deo čine veći broj radionica i magacina za čuvanje robe. Sakralni deo čine dve ranohrišćanske crkve.

VILA SA PERISTILOM zauzima središnji položaj na Medijani. Kompleks vile sa peristilom, termama i dva stibadijuma izdvojen je od ostalog dela naselja ogradnim zidom, koji formira jedno veliko obimno dvorište na severu (155 x 215 m) i dva manja bočna dvorišta na jugu (30 x 90 m), ukupne površine 4,7 hektara (155,00 x 305 m). Na njihovoj granici nalazi se monumentalna kapija, sačuvana u temeljnoj zoni (29 x 2,20 m). Substrukcija prilaznog puta otkrivena je južno i severno od antičke kapije u ukupnoj dužini od oko 80 m i ona vodi do pravougaone prostorije (vestibila), na prilaznom južnom delu vile, na udaljenosti od 2 m od ulaza u samu vilu, unutrašnjih dimenzija 8,20 x 8,20 m.

Sama vila je prostrana građevina izdužene osnove, veličine 98 x 63 m, orijentisana u pravcu sever – jug. Južni deo vile čine dva spoljnja trema, na istočnom i zapadnom delu, veličine 25 x 7 m. Središnji deo vile čini veće dvorište sa impluvijumom, okruženo stubovima koji obrazuju trem (peristil). Ulaz u dvorište je naznačen sa dva masivna pilona koja ovaj deo trema zatvaraju polukružno, a iznad ovog prostora nalazila se polukalota. Nasuprot ulazu, u osovini peristila, na severnoj strani, smeštena je velika sala za prijeme (aula) sa polukružnim  završetkom ojačanim pilastrima. U ovaj prostor se ulazilo preko podijuma, uzdignutog za tri stepenika. Istočno i zapadno od ove prostorije poređano je desetak prostorija nejednake veličine i oblika.

U severoistočnom i severozapadnom delu vile, uz severnu fasadu nalazila su se dva manja stibadijuma (male trpezarije), koji su bili predviđeni za intimnije prijeme i gozbe. Središnji deo stibadijuma A (ispod zgrade Muzeja) čini šestougaonik (stranica 3 x 3,2m) u čijem je centru fontana, takođe rađena u obliku šestougaonika. Okolo se nalaze tri prostorije, u kojima su se nalazile ležaljke u obliku slova S (sigma). Ulaz u stibadijum A nalazi se na južnoj strani i sastoji se iz dve prilazne prostorije jednakih veličina. Pod u ovoj građevini bio je ukrašen mozaicima.

Stibadijum B, nalazi se na severozapadnom uglu, bio je kružne osnove sa aneksima na istoku i zapadu. Na jugu je bio povezan s prostorijom vile. Podovi su ukrašeni geometrijskim i floralnim mozaicima, a mozaici od staklene paste s pozlatom ukrašavali su zidove. Soklovi su imali mermernu oplatu.

Prostorije u severnom delu vile i sprat nad njima služile su kao prostorije za prijeme i stanovanje velikodostojnika. Prostorije na istoku, jugu i zapadu imaju više administrativni karakter i po svoj prilici su služile carskoj kancelariji (officium) u vreme boravka cara u Medijani.

Na severozapadnom kraju, vila je hodnikom bila povezana sa kupatilom (thermae) površine 625 m2. Građevina je centralnog rasporeda sa toplim kadama (tepidarium) na južnoj i  hladnim kadama (frigidarium) na severnoj strani. Centralni prostor čini veća prostorija za vežbanje (palestra).

Brojni elementi arhitektonske konstrukcije i plastike (kapiteli, mermerne ploče sa reljefima, mermerne trake i dr.) nađeni su na prostoru vile i u njenoj neposrednoj blizini. U većoj meri sačuvana je podna i neznatno zidna dekoracija. Sedmina površine vile sa peristilom i dva stibadijuma pokrivena je mozaikom sa geometrijskim motivima oktogona, rombova i kvadrata, u koje su umetnuti vegetabilni motivi i motivi “propelera”. Slični motivi javljaju se i na mozaiku u hodniku koji vodi do termi, kao i u pojedinim delovima termi. Iz ove dekorativne grupe izdvajaju se dva mozaika sa figuralnim predstavama. Na ulazu u salu za prijeme (aula) nalazi se mozaik sa predstavom Lede i labuda (fragmentarno očuvani) i u uglu rečno božanstvo (Fluvius), a unutar sale, mozaik sa predstavom glave Meduze.

Sačuvani fragmenti fresaka, koji se javljaju na zidovima vile, ne omogućavaju detaljniju analizu jer su sačuvani donji delovi na kojima su prikazani motivi sa meremernih parapetnih ploča.

U jednoj od zapadnih prostorija vile 1972. godine pronađen je grupni nalaz skulptura od mermera i porfira, koje su na tom mestu bile sklonjene nakon rušenja vile. Skulpture su manjih dimenzija i pripadaju grupi jatričko-soterološkog karaktera (Asklepije, Higija, Telesfor) i u primarnoj funkciji pripadale su jednom ili više objekata sakralnog karaktera. Pretpostavlja se da su činile deo manjeg svetilišta koji se nalazio u sali za prijeme (auli), gde su donete u vreme imperatora Julijana 361. godine. Verovatno je da je tom svetilištu pripadala i bronzana ograda pronađena 2000. godine, na oko 100 m severozapadno od vile.

DVE MANJE RANOHRIŠĆANSKE CRKVE otkrivene su na 45 m istočno od istočnog zida vile sa peristilom, između jedne od prostorija vojničkih baraka i ogradnog zida vile. Nalaze se na međusobnom rastojanju od 7 m i predstavljaju sakralni kompleks datovan u kraj  IV ili početak V veka.

Južna crkva je jednobrodna građevina ukupne dužine 14 m i širine 5,60 m. Sastoji se iz većeg, izduženog narteksa (7 x 4,50 m) i naosa (3 x 4,50 m). Na istočnoj strani je prostrana apsida naosa dubine 2 m. U malternom podu naosa, na mestu amvona, nalazi se predstava Hristograma izvedenog u mozaiku od sekundarnog korišćenih kockica (tesserae). Pod u narteksu bio je poločan opekom. Pretpostavlja se da se ulaz nalazio na severozapadnom uglu, na spoju zida crkve i zida prostorije vojničkih baraka. Zidana je od ulomaka antičke opeke, rečnog oblutka i komada lomljenog kamena u blatnom malteru.

Severna crkva je složene osnove i sastoji se iz južnog jednobrodnog prostora (8,5 x 5,5 m) i severnog dvoprostornog dela (6,5 x 3 m). Južni deo čini naos sa konstrukcijom amvona u središnjem delu i prostranom apsidom dubine 2 m i tragovima sedišta (synthronos). Na severnom delu je pravougaoni paraklis. Ulaz se nalazio na severozapadnom uglu.

SKLADIŠTE/VINSKI PODRUM smešteno je zapadno od vile na udaljenosti od oko 150 m. U pitanju je prostrana građevina pravougaone osnove (91 x 27 m), orijentisana u pravcu istok-zapad. Unutrašnjost skladišta izdeljena je sa dva reda stubaca, između kojih su smešteni ogromni glineni ćupovi – dolije (visine oko 2 m), gotovo do polovine ukopani u zemlju. Uz zapadni zid nalazili su se bazeni duboki do 1,40 m koji su služili za primanje tekućina (ulja, vina). Širok ulaz u skladište nalazio se na južnoj strani, a ispred njega postojao je pokriveni trem na stubovima. Iz trema se ulazilo u dve izdvojene prostorije u jugoistočnom uglu građevine, a takođe i u posebno izdvojeni trakt sa nizom prostorija raspoređenih na zapadnom krilu. Ovaj trakt je po svoj prilici imao spratnu konstrukciju i služio je za smeštaj carske administracije, u čijoj nadležnosti je bilo ubiranje poreza i distribucija žita i vina.

VOJNIČKE BARAKE prostiru se severno, istočno i delom zapadno od skladišta. Ukupna dužina severnog krila iznosi 232 m, a istočnog 137 m. Raspored prostorija je prema utvrđenoj šemi, u kojoj se smenjuju duge prostorije skladišta i po dva niza manjih prostorija za boravak, iste veličine. Zidovi objekta očuvani su u približno istoj visini. Podovi su u većini prostorija dobro sačuvani. Posle rušenja vile oko 378. godine, ove barake su služilo novonaseljenom stanovništvu kao prostori za stanovanje i razne delatnosti. Na više mesta konstantovani su ostaci radnih površina različitih razmera i konstrukcije.

VODOTORANJ (CASTELLUM AQUAE) nalazio se na blagoj padini Vlaškog brda, na oko 500 m jugozapadno od središta Medijane. Orijentisan je u pravcu sever – jug. Vodotoranj je zapravo rezervoar protočno-akomulacionog tipa, ukopan u nepropustljiv sloj žute gline. Njegova funkcija je objedinjivala smirivanje, taloženje, filtriranje i distribuciju vode. Građevinu čine dva bazena. Uukupna dužina objekta iznosi 47 m, a širina 18,5 x 7 m. Iz kule vodotornja smeštene na severnom kraju objekta, voda je u naselje odvođena glavnim kanalom i jednim revizionim kanalom. Vodotoranj na Medijani nije bio dugog veka. Sagrađen verovatno pred sam kraj III veka, bio je u funkciji najmanje do sredine IV veka. Na prostoru oko nekadašnjeg vodotornja kasnije se razvila manja nekropola u kojoj su sahranjivani stanovnici obližnjeg sela.

VILE A I B (VILLAE RUSTICAE A-B) su otkrivene prilikom izgradnje puta Niš-Niška Banja.

VILA A je istražena samo u južnom delu, dok je njen severni deo uništen prilikom izgradnje puta. U južnom i istočnom delu vile nalazile su se dve prostorije sa polukružnim završecima , od kojih je jedna imala podni mozaik. Objekat se datuje u prvu polovinu IV veka.

VILA B je bila očuvana samo u jugoistočnom uglu, dok je ostali deo uništen izgradnjom puta. Vila je imala veliko ekonomsko dvorište ograđeno zidom. Utvrđeni su temeljni ostaci sedam prostorija koje su služile za stanovanje. U dvema prostorijama su konstantovani tragovi jakog požara u kome je objekat, najverovatnije, uništen. Objekat se datuje u IV vek.

Comments are closed.